لطفا از لینک زیر بهره بگیرید. 

                     قوانین زیست محیطی برای کارشناسان رسمی

طبیعت آذربایجان(تصاویر)

موزیک آذری گوروش

شهرستان آذرشهر

شهرستان اهر

نگاهي کوتاه به اهر

اهر يکي از شهرستان هاي استان آذربايجان شرقي است که پيش از اسلام اوزانلار نام داشته و به نام ميمد نيز مشهور است. بعد از ظهور اسلام به نام اهر يا اهريچ خوانده شد كه حاكم نشين قره داغ بود. شهرستان اهر در منطقه اي كشاورزي قرار گرفته و در زمينه ي کشاورزي، دام پروري و باغ داري از امكانات طبيعي و نيروي انساني خوبي برخوردار است. در شهرستان اهر؛ جاذبه هاي طبيعي و تاريخي بااهميتي مي توان ديد. به همين سبب اين شهرستان در صنعت گردشگري نيز ايفاگر نقش قابل توجهي است. بيش تر دره ها و بلندي هاي شهرستان اهر؛ پوشيده از جنگل و مرتع است. جنگل هاي زيباي ارسباران، چشمه هاي آب معدني گازدار عربشاه، آّب معدني مشک عنبر، آب معدني دره آبش احمد و آب معدني آبريس همراه با ساير عوامل طبيعي از جمله رودخانه ارس، دشت اهر و تالاب ها و ارتفاعات منطقه؛ چشم انداز زيبايي از طبيعت شهرستان اهر را به نمايش مي گذارند . پيشينه ي تاريخي و گذشته ي شهرستان اهر نيز سبب وجود جاذبه هاي معماري و تاريخي چون: تپه هاي باستاني، مساجدقديمي، قلعه ها و کاروان سراهاي تاريخي در منطقه شده است. از جمله مهم ترين مکان هاي تاريخي شهرستان اهر مي توان بازاراهر را که يکي از زيباترين بازارهاي آذربايجان شرقي است، حمام کردشت و بقعه شيخ شهاب الدين اهري را نام برد. وجه تسميه و پيشينه تاريخي اهر دژ قوم ماد و رودخانه ارس مرز دولت ماد بود. اهر از شهرهاي قديمي آذربايجان است. اين شهر قبل از اسلام اوزانلار نام داشت و به نام ميمد نيز مشهور بود. بعد از ظهور اسلام به نام اهر يا اهريچ خوانده شد كه حاكم نشين قره داغ بود. در سال 23 هجري قمري در زمان خليفه دوم، قواي اسلام به فرماندهي بكربن عبدالله به اين منطقه دست يافتند. در زمان خلافت عباسيان از سال 200 تا 222 هجري قمري بابك خرمدين در آذربايجان بر عليه خليفه عباسي (معتصم) قيام كرده قريب به 20 سال در مقابل سپاهيان خليفه مقاومت نمود و حماسه ها آفريد. او بزرگ ترين سرداران عرب و سپاهيان اش را كه بيش از 250 هزار نفر بودند نابود كرد. در زمان حكومت شهر ياران گمنام (كنگريان، جستانيان، آل مسافر، رواديان) شهر اهر در رديف سرزمين قهرمانان استقلال طلب ايران بود. پس از حكومت سلجوقيان و خوارزمشاهيان، در زمان اتابكان، شهرستان اهر مركز حكومت اولاد جهان پهلوانان، اتابک آذربايجان بود و تعدادي از آنان به نام مالک اهر در ارسباران حكومت كردند. در زمان حكومت صفويه جنگ سختي بين مردم اهر و ايل بايبوردلو با قشون عثماني در محل معروف به قانلي گول در جنوب اهر اتفاق افتاد. در دوره قاجاريه و جنگ هاي ايران و روس شهر اهر مركز فرماندهي عباس ميرزا نايب السلطنه بود. در سال 1228 قمري در بيماري وباي تبريز كه عده بي شماري تلف شدند، محمد شاه مدتي در اهر اقامت داشت و به امور آذربايجان رسيدگي مي كرد. مظفرالدين شاه قاجار در سفري به ارسباران بعضي مناظر طبيعي اروپا را با نقاط دل انگيز اين منطقه مقايسه كرده است. اين منطقه در برگيرنده ي شهرها، بخش ها و روستاهاي زيادي است و امروزه يکي از آبادترين نواحي استان آذربايجان شرقي به شمار مي رود. مشخصات جغرافيايي شهرستان اهر در منطقه اي كوهستاني و كشاورزي قرار گرفته است. شهرستان اهر از شمال به کليبر، از جنوب به هريس، از باختر به ورزقان و از خاور به مشکين شهر اردبيل محدود مي شود. مرکز اين شهرستان، شهر اهر است که در درازاي خاوري 47 درجه و 06 دقيقه و در پهناي شمالي 38 درجه و 28 دقيقه و ارتفاع 1341 متري از سطح دريا و در 120 كيلومتري شمال خاوري تبريز و در مسير جاده اصلي تبريز – مشكين شهر قرار گرفته است. دهستان ديكله اهر اين دهستان که مركز آن روستاي چناب است و 44 روستاي تابعه دارد از نظر تاريخي داراي اهميت فوق العاده اي مي باشد. چناب در دره اي با صفا قرار دارد و در يك كيلومتري باختر آن در پشت دو كوه سنگي، دره اي تاريخي به نام قوبول دره سي واقع شده كه در مقابل آن كوهستان هشتادسر(هشته سر) قرار گرفته است. كوهستان هشتادسر، مسكن ياران بابك خرمدين در ارسباران بوده است. در اين كوه ها آثار متعدد قلعه هاي تاريخي و مركز ستاد افشين در برزند و ارشه (ارشق) مشگين شهر، به چشم مي خورد. دره قوبول دره سي، جهتي خاوري – باختري داشته و رودهاي كوچك و جويبارهاي متعددي از اين دره به سوي رود قره سو جاري است. دشت گسترده وسيعي به نام لشگرگاه يا ميدان هوشنگ شاه در اين قسمت واقع است كه قطعات سفال شكسته و سنگ چخماق، مربوط به قرون اوليه هزاره اول قبل از ميلاد مسيح، به طور پراكنده در آن ديده مي شود. درسمت جنوب و خاور روستاي چناب، آبكندي عمودي و بلند از فرسايش رودخانه به وجود آمده كه در حدود 2 كيلومتر درازا و بيش از 150 متر ارتفاع دارد. بر بدنه و بالاي اين آبكند، ‌غارهايي موجود است كه به گفته اهالي، ‌يكي از غارها گنجايش دو هزار نفر را دارد. در سمت خاور روستا در پشت آبكند زيارتگاهي به نام جال تالان وجود دارد. در حفاري هاي اين منطقه مجسمه هايي به دست آمده كه اكثرا صورت مردان جنگي را دارند كه دست بر سينه و درحالت عبادت يا خدمت ايستاده اند.

مساجد در اهر

مسجد جامع اهر مسجد جامع اهر در كوچه مسجد جمعه اين شهر واقع شده و منسوب به دوره سلجوقي و اتابكان است. اين مسجد از نظر شيوه معماري و تزيينات از مساجد بسيار زيباي استان مي باشد. در ورودي مسجد طاق نماي آجري و ازاره معمولي دارد. بر بالاي آن لوحه ها و در لچك هاي آن پنچ گل نقش بسته است. سنگ نبشته بالاي سر در حاوي تاريخ و نام باني آن مي باشد. مسجد جامع خروانق اهر اين بنا در روستاي خروانق در 45 کيلومتري شهر ورزقان– از توابع آذربايجان خاوري – واقع است. بناي اصلي مسجد به سده هاي ششم و هفتم هجري منسوب مي باشد که در دوره قاجاريه مرمت و تعمير شده است. درازاي اين مسجد 60/19 متر و پهناي آن 80 /13 متر و قطر گنبد اصلي آن 8/5 متر است. فضاي زير گنبد از پنجره هاي ديوار خاوري نور مي گيرد. در بخش شمالي بنا که مقطعي صليب وار دارد سکوي مرتفعي است که ازطريق پلکاني که از مدخل ديوار شمالي شروع مي شود، قابل دسترسي است. در اصل، تنها مدخل فضاي زير گنبد، از طريق ايوان بوده که بعد ها با برش مورب گوشه شمالي ديوار راهروي ديگري به اين فضا باز کرده اند. در شمال گنبد خانه، اتاق طويلي با در گنبد، طاق نما و پنجره هاي باريک وجود دارد که تنها از طريق مدخل شمالي مي توان به آن وارد شد. گمان مي رود که اين فضا به نمازخانه بانوان يا قرائت قرآن اختصاص داشته است. ظاهرا بناي فعلي مسجد در دوره شاه صفي (در عهد صفوي) احداث و در دوره قاجار تعمير شده باشد. در اين مسجد دو کبيته نيز وجود دارد. بقعه شيخ شهاب الدين شهر تاريخي و زيباي اهر، به نام مدفن عارف بزگوار شيخ شهاب الدين اهري، درتاريخ معروف و مشهور است. بقعه اين عارف نام دار در بخش جنوبي اهر در محوطه بسيار با صفايي كه گردشگاه اهالي اين شهر مي باشد، بنا شده است. بقعه شيخ شهاب الدين داراي يك ايوان بزرگ، دو مناره بلند، دو ايوان كوچك و مسجد بزرگ و خانقاه معروف به قوشخانه و اتاق هاي كوچك دراطراف بقعه، همين طور چيني خانه يا چله خانه و مسجد كوچك مي باشد. در صحن اين بقعه كه با حصارهاي سنگي بسيار زيبايي محصور شده آرامگاه شيخ بزرگوار قرار دارد. در داخل مسجد كوچك در ضلع جنوبي آن دستخط شيخ بهايي محمد عاملي به چشم مي خورد كه تاريخ آن مربوط به سال 1018 هجري قمري است. تاريخ بناي بقعه را به دوره صفويه نسبت مي دهند. بناي مقبره و مسجد شيخ شهاب الدين در مقايسه با بقعه شيخ امين الدين جبراييل در كلخوران اردبيل استادانه تر است. در واقع گچبري، معماري و نقاشي مسجد شيخ شهاب الدين حد كمال اين هنر را مي رساند. شباهت معماري دو بنا به علت همزمان بودن آنهاست و هر دو نيز به امر شاه عباس صفوي ساخته شد. شيخ شهاب الدين اهري از عرفاي مشهور قرن هفتم هجري است كه در اين مكان به هدايت و ارشاد طالبان حق و طريقت پرداخته و به درجه قطب نايل گرديده است. شيخ شهاب الدين داراي مذهب شيعه اثني عشري از سلسله مباركه طريقت ذهبيه بوده و طريقت خود او شهابيه نام داشته است. مرحوم سيد ابوالقاسم نباتي (مجنون شاه قراجه داغي) در سال 1250 هجري قمري در تعريف اهر و بقعه شيخ شهاب الدين اهري چنين سرود: اي خوشا خاك قراداغ كه خلدآيين است منظر ماه و ملك مهبط حورالعين است عرش با آن عظمت سجده كند بر خاكش زانكه آرامگه شيخ شهاب الدين است

تپه هاي باستاني در اهر

لاري تپه اهر اين تپه در روستاي قلعه لر در 8 كيلومتري جاده اهر به تبريز واقع مي باشد. ‎تپه باستاني غامال تپه سي اهر در قريه شكرلو در 30 كيلومتري شمال باختري هوراند و در كناره خاوري رودخانه جين سو واقع شده است. اين تپه به دوره اشكانيان و قرون اوليه اسلام منسوب مي باشد. تپه باستاني كرنالو اهر اين تپه در روستاي كرنالوي اهر قرار دارد. تپه باستاني برمس اهر اين تپه در روستاي برمس اهر واقع مي باشد. تپه نقاره اهر در جنوب خاوري دهكده نقاره اهر واقع بوده و به دوره اشكاني و اوايل دوران اسلامي مربوط است. هاچا تپه سي اهر در 21 كيلومتري خاور اهر واقع بوده و به دوره اشكاني و اسلامي مربوط مي باشد. قره تپه اهر در روستاي علي آباد واقع بوده و به هزاره اول قبل از ميلاد مربوط است. تپه باستاني رواسجان اهر در روستاي رواسجان، در 10 كيلومتري باختر اهر واقع است. مطلب تپه سي اهر مربوط به دوره اشكاني و اوايل اسلام بوده و در كناره خاوري جين سو و روستاي شكرلو واقع شده است

سنگ نبشته ها و کتيبه ها

سنگ نبشته سقندل اهر اين كتيبه در كوهي به نام زاعي يا قيه در دو كيلومتري خاور ورزقان از توابع اهر قرار دارد. درازاي آن 115 و پهناي آن 47 سانتي متر و مشتمل بر 10 سطر است. اين كتيبه را محمد جواد مشكور كشف كرد و درسال 1330 شمسي آن را به جهانيان شناساند. همين كتيبه را بعدها دانشمند اوراتوشناس گرجي به نام مليكشويلي از روي عكس آن خواند و نتيجه پژوهش خود را در اين باره در سال 1960 انتشار داد. اين كتيبه به ساردوي دوم (33-750 ق. م) پسر آرگيشتي اول تعلق دارد و در آن از حمله به ناحيه كوهستاني پولو آدري و گشودن 21 دژ و تصرف 45 يا 44 شهر در يك روز، سخن مي رود. مليكشويلي حدس زده است كه پولو آدري محل زندگي يك طايفه كوه نشين در شمال آذربايجان ايران بوده و كتيبه به حوادث سال هاي 45- 747 قبل از ميلاد مربوط مي شود.

رباط ها و کاروانسراها

رباط شاه عباسي گويجه بيل اهر گردنه گويجه بيل در 93 كيلومتري تبريز و 24 كيلومتري اهر قرار دارد. در اين ناحيه دو كاروان سراي قديمي وجود دارد كه در زمستان ها مورد استفاده كاروانيان قرار مي گرفت. در مسير تبريز به اهر ابتدا به كاروان سراي علياي گردنه بر مي خوريم كه به فاصله 3 كيلومتر از ابتداي گردنه ساخته شده است. محل بناي كاروان سرا، دامنه كوه در جايي واقع مي باشد كه كم تر در معرض كولاك برف و طوفان ها قرار مي گيرد. حجم بنا 21× 30 متر، سقف تمام حجره ها ضربي آجري و از نوع مدور در پنج رديف ساخته شده است. كاروان سراي دوم (سفلي) به فاصله 7 كيلومتر از كاروانسراي عليا در محوطه اي مسطح و مشرف به رودخانه قرار دارد. اين كاروانسرا محوطه بزرگ تر و گسترده تري را در بر گرفته و از دو بخش، شامل حياط و قسمت مسقف كه داراي حجرات متعددي مي باشد، تشكيل شده است. مصالح ساختماني اين كاروانسرا مانند كاروانسراي علياي گردنه است. نوع بنا و سبك معماري آن نشان مي دهد كه هر دو هم زمان ساخته شده اند.

شهرستان بستان آباد

موقعيت جغرافيائي

            بستان آباد يكي از شهرستانهاي مهم شانزده گانه استان آذربايجان شرقي است كه در 45 كيلومتري شرق تبريز در مسير ترانزيتي تبريز-تهران و تبريز-سراب و اردبيل واقع است. اين شهرستان بين شهرستانهاي مراغه، هريس، هشترود، ميانه، تبريز و سراب (از شمال به هريس، از جنوب به شهرستان هشترود، از غرب به تبريز، از شرق به شهرستانهاي سراب و ميانه و از جنوب غربي به شهرستان مراغه) محدود مي شود و از نظر جغرافيايي بين 46 درجه و 30 دقيقه و 47 درجه و 14 دقيقه طول شرقي و 37 درجه و 32 دقيقه و 38 درجه و 4 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته است.

             ارتفاع شهرستان بستان آباد از سطح آزاد درياف 1679-1740 متر مي باشد.

             مساحت اين شهرستان 2969-3/2850 كيلومتر است كه در مقايسه با مساحت كل استان 4/6 درصد را به خود اختصاص داده است.

             بستان آباد شامل سه قسمت بستان آباد عليا، سفلاواسكي كند مي باشد كه مجموعه مركز شهرستان را تشكيل مي دهند.

چگونگي پستي و بلنديها و ارتفاعات و ...

            بستان آباد منطقه ايست كوهستاني كه سراسر قسمت جنوبيش را كوههاي پربرف و مرتفع پوشانده است. شمال آن در امتداد كوههاي بزغوش و غرب اين شهرستان در امتداد كوههاي مورو داغ به ارتفاع 2960 متر در دنباله كوههاي مورو داغ و بزغوش بنام تك آلتي و گردنه معروف شبلي قرار گرفته است. مرتفعترين نقطه شهرستان كوه سهند به ارتفاع 3772 متر مي باشد.

ارتفاعات مهم آن عبارتند از:

            1- كوه سهند به ارتفاع 3772 متر سومين قله استان بعد از سبلان به ارتفاع 4800 متر و آرارات به ارتفاع 3913 تا 5154 متر مي باشد. دامنه هاي اين كوه را 25 فرسنگ تخمين مي زنند. اين كوه سرچشمه رودخانه هاي اوجان، مهرانه رود، سهند و آلمالو است كه عمده آب مشروب شهر تبريز از چشمه ها و سيلابها و ذخائر ارضي اين كوه تامين مي گردد.

2- كوه شبلي به ارتفاع 1654 متر كه جاده تهران – تبريز از آن عبور مي كند و يكي از معروفترين گردنه هاي ايران در آن واقع شده است (كه كمتر راننده و مسافري پيدا مي شود كه از آن خاطره اي نداشته باشد.)

3- كوه آلتي به ارتفاع 2560 متر در شمال آبادي شبلي واقع است كه در قله آن دكلهاي رايو و تلويزيون نصب شده است.

4- بيوك داغ به ارتفاع 2960 متر

            5- قباق داغ به ارتفاع 2904 متر

6- دروانه داغ به ارتفاع 2954 متر

7- بزداغ به ارتفاع 3605 متر

8- كوه حيدربابا (اين كوه از لحاظ زمين شناسي عظمت چنداني ندارد ولي از ديدگاه اجتماعي مي توان به اهميت آن از نظر موردخطاب بودن ادبي در اشعار استاد شهريار اشاره كرد).

 وضعيت آب و هوايي و ميزان بارندگي در شهرستان

            آب و هواي بستان آباد به دليل قرار گرفتن در دامنه كوهستان سهند در زمستان سرد و پربرف و دوره يخبندانش طولاني و در تابستان معتدل و مطبوع است. هواي اين شهرستان شش ماه از سال خشك و شش ماه ديگر مرطوب مي باشد. رژيم بارندگي آن داراي دو حداكثر در ماههاي ارديبهشت و خرداد كه با يك حداقل در ماههاي تير و مرداد قطع مي شود. بنابراين اختلاف فصل بارندگي در اين شهرستان زياد مي باشد. با توجه به كليماتوگرام اين شهرستان ملاحظه مي كنيم كه 2 ماه خيلي خشك در خرداد و تير و 2 ماه خشك در شهريور و مهر و 2 ماه نيمه خشك در آذر و آبان و 6 ماه مرطوب از آذر الي ارديبهشت دارد متوسط بارندگي سالانه آن 300 ميليمتر و بخير آن 250 ميليمتر مي باشد تبخير حقيقي آن نسبت به بارندگي 93 درصد مي باشد. متوسط درجه حرارت آن 8 درجه سانتي گراد مي باشد. اين شهر 6 ماه يخبندان است كه روزهاي يخبندان در ماههاي مختلف سال متفاوت است. درجه دماي اين شهر گاهاً بسيار سرد مي شود بطوريكه بنابه نقل يكي از شبهاي زمستان 1342 درجه هواي شهر به 38 درجه زيرصفر رسيده كه از شدت سرما حيوانات وحشي به شهر پناه آورده اند.

وضعيت پوشش گياهي، جنگل و مرتع

            گياهان طبيعي منطقه اغلب به علت تبديل مراتع به زمين كشاورزي از بين رفته و مقدار كمي از آنها از جمله گرافيدها و خار شتر و انواع Dietalel ديده مي شود. در دوره ها و نقاط گود اطراف روستاها كه آب زيرزميني بالا و رطوبت ياد است درختان زبان گنجشك و تبريزي و نارون ديده مي شود.

 منابع آب شهرستان

            باتوجه به بارندگي زياد در منطقه از منابع آبي مختلفي در اين شهرستان مي توان آب استحصال نمود.

آبهاي سطح الارضي:

            1- رودخانه اوجان چاي كه از دامنه ولي كوه سهند سرچشمه مي گيرد.

            2- رودخانه سعيدآباد كه از به هم پيوستن دو رودخانه هزارچاي و متنق بوجود مي آيد.

            3- پيرلي چاي كه از جنوب روستاي اسفنگره سرچشمه مي گيرد و به رود اوجان چاي مي پيوندد.

            4- آيقرچاي كه از دامنه اروانه داغ و چياق داغ سرچشمه مي گيرد و به اوجان چاي مي پيوندد.

            5- رودخانه قازان چاي از دامنه هاي شرقي سهند سرچشمه مي گيرد و به بهادرچاي   مي ريزد.

 وضعيت اشتغال :

            در كل شهرستان افراد بيكار كم مي باشند كه دليل آن نه به خاطر وجود اشتغال مفيد و كافي در جهت توليد و بلكه بعلت اولاً وجود كار آزاد و ثانياً تراكم كم جمعيت بعلت محروميتها مي باشد. از كل جمعيت اين شهرستان 750 نفر بيكار وجود دارد. در طرف مقابل جمعيت شاغل نيز 33000 نفر مي باشد. كه چنانچه در بخشهاي مختلف توضيح خواهيم داد به كارهاي كشاورزي، دامداري و شغل آزاد مشغولند.

 وضعيت آموزشي:

            تعداد كل دانش آموزان شهرستان 24746 نفر مي باشد و از اين تعداد 2778 نفر شهري و 21968 نفر روستائي مي باشند. از تعداد كل دانش آموز روستائي 15407 نفر در مقطع ابتدائي، 3786 نفر در مقطع راهنمايي و 619 نفر دبيرستان و از تعداد كل دانش آموز شهري 2131 نفر در مقطع ابتدائي، 1225 نفر در مقطع راهنمائي و 1426 نفر دبيرستان و 316 نفر در ساير مقاطع مشغول به تحصيل مي باشند.

 آثار و ابنيه تاريخي :

1- عمارت نائب السلطنه: اين عمارت در سال 1212 هـ ق بنا گرديده است كه اكنون از او فقط خرابه اي برجاي مانده است. اين بنا در كنار راه خيرآباد و چمن اوجان است.

2- نادر تپه سي: در اين محال آثار بنا و ساختمان مشاهده مي شود كه گويا نادرشاه در زمان حيات خود در آنجا اقامت گزيده است اين تپه در قسمت جنوب شهر بستان آباد واقع است و متعلق به دوران مغول مي باشد.

3- قزل كوشك: ساختمان و قصر سلطنتي شاهان مغول

4- تپه طاحونه (ديرمان تپه سي): بين رودخانه صبرلو و حاج آقا مي باشد كه داراي آثار زياد و بسيار مرموز است.

5- جانقور: كه جايگاه شهر اوجان است.

6- گورستان آبادي ديزناب و امين آباد كه سنگ نوشته هاي قبور با خط و زبان عربي در قرون هفت و هشت نوشته شده اند.

 زبان و ادبيات:

            تنها زبان رايج در منطقه تركي آذري مي باشد كه البته در لهجه ها و گويش ها مثل تمام شهرهاي استان تفاوت وجود دارد. زبان مكاتبه اي مردم منطقه مانند ساير نقاط كشور ايران زبان فارسي مي باشد. اكثر شعراي محلي اشعار خود را به زبان تركي مي سرايند. زبان تركي علاوه بر زبان محاوره اي مردم، نقش اساسي در حفظ فرهنگ و آداب و رسوم منطقه داشته بطوريكه تمام مثلها و ادبيات شفاهي و اشعار در مناسبتها و ايام مذهبي به زبان تركي است و مردم منطقه تعصب خاص به اين زبان دارند.

 باورها و اعتقادات:

            مذهب:

كليه اهالي شهرسان ملسمان و مذهب شيعه اثني عشري دارند.

 اعتقادات:

            ويژگي مهم فرهنگي بعد مذهبي و پايبندي مردم به اسلام و نماز و حقايق آنهاست. حفظ تمام شئون و هنجارهاي اسلامي در اكثر مردم حاكم است و از اين روست كه بسياري از ناهنجاريها از جمله فساد اخلاقي و منكرات در آنها وجود ندارد. محدوديت عام زنان در قبل و بعد از انقلاب و نظارت خانواده بر افراد آن باعث شده كه فرهنگ ابتذال غرب در آن وجود نداشته باشد.

 هنجارها:

            راه و روش و رفتار اجتماعي مردم به شيوه سنتي و اسلامي بوده و برخوردها متناسب با رفتارهاي اسلامي نشات گرفته است.

ارزشها

            مردم منطقه ارزش خاصي به مقدسات و نواميس خود قائلند. ارزشهاي مادي نيز كم وبيش در حد معقول در بين افراد رواج دارد.

 اساطير:

            همانا اسطوره هاي مردم مثل تمام مسلمانان پيامبر و ائمه مي باشند كه درمراسمات مصداق عيني آن قابل مشاهده مي باشد. همچنين خوي و منش شهيدان بعنوان الگو در بين مردم مطرح مي باشد.

 دين:

دين تمام مردم بستان آباد اسلام و شيعه اثناعشري مي باشد و در شهرستان فرقه خاصي موجود نمي باشد.

 وضعيت اقتصادي:

            اقتصاد منطقه بستان آباد در درجه اول، اقتصادي است وابسته به كشاورزي و دامداري كه نشات گرفته از وجود آب و زمين مرغوب و در نتيجه شرايطي مطلوب براي گسترش اين بخش و بخشهاي وابسته به آن گرديده است. چنانچه در بخش كشاورزي محصولاتي چون غلات و سيب زميني از توليد بالا و مرغوبيت مناسب برخوردار است و در بخش دامداري و در قسمت لبنيات و خصوصاً پنير از شهرت بسزائي برخوردار مي باشد.

             شغل اصلي مردم كشاورزي، دامداري، قاليبافي است و مشاغل آزاد مي باشد در اكثر روستاهاي تابع بستان آباد قاليبافي روستائي با نقشه روستاباف، بسيار رونق و رواج دارد و از منابع بزرگ درآمد مردم مي باشد.

             بعلت وجود معادن مختلف در كوههاي مجاور، كارخانه هاي مجهزي در كنار جاده تبريز- بستان آباد تاسيس شده است كه رونق بسزائي به اقتصاد و منابع شهرستان بخشيده است. گذشته از آن واحدها و كارخانه هاي مختلف از جمله صابون سازي، قندريزي ، حلاجي، كشبافي، توليد مواد غذائي در مركز شهرستان مشغول به كار مي باشند كه از نظر اشتغال زائي حائز اهميت مي باشند. در سالهاي اخير كاميونداري و خدمات حمل و نقل در رديف عمده ترين مشاغل بستان آباد درآمده و تعدادي از طبقه جوانو فعال آن به اين شغل روي آورده اند. آنچه از نظر اقتصادي در اين منطقه حائز اهميت مي باشد قرار گرفتن بستان آباد در مسير جاده ترانزيتي تبريز- تهران و تبريز- اردبيل است كه اين امر در توسعه و گسترش اقتصادي شهرستان و توجه مردم به داد و ستد با روستاهاي اقماري بسيار مؤثر مي باشد ايجاد مراكز حمل و نقل و بنگاههاي باربري و انبارهاي كالاي كشاورزي در بستان آباد، بر ميزان حجم داد و ستد و گسترش روابط بازرگاني افزوده است.

             تجارت عمده بستان آباد بعد از غلات و سيب زميني، پنير و خيارشور و مواد غذائي است كه از نظر رتبه آماري داراي رتبه اي بالا در سطح استان و حتي كشور مي باشد. بستان آباد با تحت پوشش قرار دادن خريد شير اغلب روستاهاي كردستان و اردبيل و خلخال و ميانه و ايلات داراي توليد لبنيات بسيار مرغوب و بالائي است كه در كل كشور شهرت بسزائي دارد.

             گذشته از مباحث فوق در بخش صنعت گامهاي مؤثري در اين منظور صورت گرفته است كه از آن جمله ايجاد شهرت صنعتي بستان آباد مي باشد كه در اثر فعاليت هاي طاقت فرساي فرماندار وقت، طي صورت جسه اي توسط مجمع عمومي شركت شهركهاي صنعتي ايران به تصويب وزيران محترم صنايع، كشاورزي، نيرو، اقتصاد، مسكن و شهرسازي و سازمان برنامه و بودجه رسيده و در حدود 85/407128 مترمربع زمين توسط اهالي بستان آباد و روستاهاي اشرف آباد به شهرك واگذار شده و تاكنون مبلغ 254 ميليون ريال اعتبار تخصيص يافته و از نظر اجراي پروژه شهرك در حال حاضر فعال و خيابانهاي آن مسيرگشائي براي نقشه شركت شهركهاي صنعتي استان شده است ولي اعتباري براي سال جاري (77) تابحال پيش بيني نشده است.

 وضعيت كشاورزي:

            كل اراضي زير كشت و آيش شهرستان طبق آمار سازمان كشاورزي استان در سال 1375 قريب به 137050 هكتار مي باشد كه اعم از ديم و آبي در آنها محصولات زراعي به اشكال مختلف كشت مي شود. از كل اراضي زير كشت و آيش 2/80% آن (يعني حدود 109946) به كشت ديم اختصاص دارد.

 وضعيت صنعت:

            1612- از آنجا كه بستان آباد به مركز استان يعني تبريز نزديك است لذا كارخانجات متعددي در بستان آباد و مسير بستان آباد- تبريز قرار گرفته است در عين حال در خود شهرستان واحدهاي صنعتي فعال مشغول بكارند كه كم و بيش در رشد اقتصادي و اشتغال زائي منطقه مؤثرند كه شامل كارخانجات كش و قيطان، سماور و بخاري، ادارات كشاورزي و ساختماني، جوراب، مواد غذائي (نمك، آرد، قند) نايلون و نايلكس و صابون و غيره مي باشد. گذشته از موارد مذكور شهرستان بستان آباد داراي صنايع دستي و صنعتي از قبيل فرش بافي و جاجيم بافي و ... مي باشد كه از لحاظ ارزآوري داراي اهميت فراواني مي باشند. اعم از صنايع كارخانه اي و صنايع لبنيات كه بيشتر به صورت سنتي و واحدهاي كوچك توليد مي شود داراي اهميت فراواني مي باشد كه از نظر كيفيت داراي رتبه بالا مي باشد و همانطور كه در فصول قبلي به آن پرداختيم داراي شهرت فراواني مي باشد.

             گذشته از صنايع فوق صنايع حمل و نقل نيز در بستان آباد داراي اهميت زيادي مي باشد. در كل شهرستان حدود 18 واحد باربري شهري مي باشد و حدود 839 كاميون در شبكه حمل و نقل آن فعال مي باشند كه رقم قابل توجهي مي باشد. ولي با اين همه وجود يك سيستم حمل و نقل اصولي و برنامه ريزي شده در شهرستان احساس مي شود تا از طريق آن وضعيت اقتصادي شهرستان شكوفاتر شود.

             همچنين بدليل وجود آبگرمهاي متعدد در منطقه صنعت توريسم نيز مي تواند در اين منطقه بطور اصولي شك گيرد كه در اين راستا فرمانداري بستان آباد اقدامات مثبتي كرده است كه اميد است با شكل گيري اين صنعت بصورت بنيادي گامي بزرگ در پيشبرد اقتصاد كشور برداشته شود.

وضعيت معدن :

            در شهرستان بستان آباد معادن گچ و پوكه و سنگ وجود دارد كه زير نظر مستقيم اداره معادن و فلزات اداره مي شود.

شهرستان بناب

مشخصات جغرافيائي:

شهر بناب در 16 درجه و 3 دقيقه و 15 ثانيه طول شرقي و 37 درجه و 20 دقيقه و 30 ثانيه عرض شمالي واقع شده و ارتفاعش از سطح دريا 190 متر است. از نظر موقع رياضي، روستاي چپقلوبا عرض جغرافيايي 37 درجه و 12دقيقه در پائين ترين فاصله و سور با عرض جغرافيايي 37 درجه و 31 دقيقه در بالاترين عرض جغرافيايي قرار گرفته اند. فاصله بناب با مركز استان (تبريز) 114 كيلومتر، با تهران 835 كيلومتر و ساحل درياچه اروميه 8 كيلومتر است. از نظر موقعيت، جغرافيدانان مسلمان ولايت (بناجو) را در اقليم چهارم جاي داده اند.

موقعيت نسبي :

شهرستان بناب در جنوب غربي استان آذربايجان شرقي و در جلگه اي صاف و هموار قرار گرفته كه از طرف شرق به پيشكوههاي غربي سهند (قزل داغ، قاشقاداغ و گوپشتي) و از غرب به سواحل پست درياچه اروميه محدود مي گردد. ارتفاع متوسط شهرستان از سطح دريا 1600 متر است كه در بلندترين نقطه (قزل داغ) 2250 متر و در پست ترين (آخوند قشلاق)  1280 متر مي باشد. همسايگان آن را در شمال، عجب شير، در شرق شهرستان مراغه و ملكان، در جنوب شهرستان مياندوآب و در غرب درياچه اروميه تشكيل مي دهد. بناب از يك موقعيت خاص جغرافيايي برخوردار است كه خود مي تواند نقش مهمي در روند توسعه و پيشرفت سريع آن را داشته باشد. واقع شدن آن در محل انشعاب و يا مسير راههاي هوائي (فرودگاه سهند)، زميني (راه آهن تهران-تبريز)، جاده ترانزيتي (تبريز ، كردستان و آذربايجان غربي)، محور ارتباطي (مياندوآب، قره چمن) و عبور خط انتقال گاز سراسري و كانال آبرساني زرينه رود به شهر تبريز و استقرار واحدهاي عظيم صنعتي، نظامي، تحقيقاتي ، فرهنگي و توليدي، كلاً بيانگر موقعيت ممتاز اين شهرستان در سطح استان مي باشد.

وسعت:

وسعت شهرستان بناب 790 كيلومتر مربع مي باشد كه معادل 7/1 درصد مساحت كل استان را تشكيل مي دهد.


چگونگي پستي و بلندي كوهها و ارتفاعات مهم:

از نظر توپوگرافيك شهرستان بناب داراي ناهمواريهاي متوسط بوده و مي توان گفت يكي از مناطق كوهستاني ساده و نيمه كوهستاني به شمار مي رود. و دو تا رشته كوه معروف كه در شهرستان وجود دارد عبارتند از قره قشون و قزل داغي رشته كوه قره قشون با ارتفاع 1600 متر در جنوب شهرستان و رشته كوه قزل داغي با ارتفاع 2250 متر در قسمت شمال شهرستان واقع شده اند و اين رشته كوهها فاقد قلعه و داراي دامنه زيادي مي باشند.

وضعيت آب و هوا:

شهرستان بناب از محدود شهريهايي است كه نزديكترين فاصله از درياچه اروميه داشته و آب و هواي آن تحت الشعاع اين درياچه قرار مي گيرد. در نتيجه بررسي فاكتورهاي هواشناسي در اين منطقه از اهميت ويژه اي برخوردار مي باشد با توجه به جدول زير بدليل شرايط خاصي توپوگرافيك شهرستان داراي آب و هواي بسيار متنوع مي باشد.

وضعيت پوشش گياهي، جنگل و مرتع :

منطقه بناب از نظر پوشش گياهي داراي چهره هاي زير است
1- زمينهاي مزروعي و باغات شامل تاكستانها ، مزارع صيفي، مزارع آبيو ديمي گندم و جو مي باشد. و در باغات آن انواع ميوه هاي منطقه معتدل بعمل مي آيد.
2- مراتع كه نوع خوب آن در منطقه زاوشت و در كوهپايه هاي شمالي منطقه ديده مي شود و نوع فقير و پست آن زمينهاي سمت درياچه اروميه و قسمتهاي جنوبي را شامل مي شود. قابل ذكر است كه مراتع مرغوب در اثر فشار چرا آسيب ديده اند.
3- گزنه زار (منطقه يورقون) در قسمت شمال و شمال غربي بناب در مسافت حدود 3 الي 5 كيلومتر زمينهاي پوشيده از درخت گز (يورقون وجود دارد كه بر اثر بي توجهي مردم در سالهاي گذشته تا حدودي از بين رقته بود كه از سال 1359 شمسي تحت نظارت اداره جنگلداري بناب در آمده كه در حال گسترش مي باشد. و از سال 1374 به بعد اين اين منطقه شور كه قبلاً بعنوان جنگل نيمه انبوه و درختچه زار معروف بود قسمتي از اين منطقه با مجوزهاي قانوني به تحويل اهالي روستايي زاوشت درآمده و حالا هم از آنها استفاده مي كنند.


منابع آب شهرستان:

آبهاي سطحي الارضي رودها چشمه ها و قنوات آبهاي تحت الارضي بنابه نسبت به مناطق خود از حيث منابع آب غني است لذا در فرهنگ معين بناب را به معني ريشه آب و نه آب يعني شهري كه بناي آن روي آب است معرفي كرده اند منابع آب مورد استفاده در بناب را
الف – آبهاي زيرزميني ب – رودخانه صوفي چاي و چوان چاي تشكيل مي دهند.

الف – آبهاي زيرزميني:
چون اين منطقه ابريز كوههاي اطراف بخصوص كوه سهند مي باشد و نيز به علت شيب طبقات زمين به سمت جلگه بناب و شايد بعلت سنگين بودن آب درياچه اروميه بدليل شوري زياد آب درياچه، آبهاي زيرزميني در طبقات زيرين جلگه بناب سفره وسيعي را تشكيل مي دهند. لذا چاههاي اين منطقه در عمق كمي به آب مي رسد و همين چاهها قسمت عمده مصرف آب مشروب و كشاورزي و صنعتي اين منطقه را تامين مي نمايد و به همين جهت منابع آب زيرزميني مهمترين منابع آب مصرفي اين منطقه بشمار مي رود.

ب – رودخانه ها
رودخانه چوان چاي در قسمت شمال شهرستان واقع شد و از كوهپايه هاي سهند سرچشمه گرفته و بادبي 14 ميليون مترمكعب در سال پس از طي نزديك به 20 كيلومتر به درياچه اروميه ميريزد و رودخانه صوفي چاي كه در قسمت جنوب شهرستان واقع شده و از كوههاي سهند سرچشمه گرفته و حدوداً با دبي 140 ميليون مترمكعب در سال پس از طي كردن بيش از 38 كيلومتر به درياچه مي ريزد.


مشخصات جمعيتي:

براساس سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1375 جمعيت شهرستان بالغ بر 112985 نفر مي باشد و در سطح استان در رده دهم قرار مي گيرد و از اين جمعيت 7328 نفر مرذ و 55657 نفر زن در منطقه وجود داشته و 24565 نفر از زنان و 25180 نفر از مردان در روستاها و مابقي در شهر ساكن مي باشند و در سال 1375 جمعيت شهرستان 39/3 درصد جمعيت كل استان را تشكيل مي دهد.

اين شهرستان از نظر وسعت هم معادل 790 كيلومترمربع در جنوب استان
آذربايجان شرقي قرار گرفته و در سطح استان در رده چهاردهم قرار مي گيرد.


نقاط تاريخي و ديدني:

مسجد جامع مهرآباد بناب
مسجد مهرآباد بناب كه به شماره 780 در دفتر آثار تاريخي به ثبت رسيده است يكي از با ارزش ترين بناهاي تاريخي منطقه است.

مسجد جامع مهرآباد بناب بدليل داشتن كتبه تاريخدار و سرستونهاي منقش و مناره بلند زيبا به ارتفاع 25 متر از اهميت خاص و استثنائي برخوردار است اين كتيبه به خط ثلث درشت بدين مضمون نوشته شده است.

نبي هنرالمسجد المبارك فيايام الاولنه السلطان العادل و المرشد الكامل السلطان ين السلطان بن السلطان ابي المظفرشاه طهماسب الصفوي الحسيني بهادر خان باشاره العاليه بي بي خانم بنت منصور بيگ في شهريور سند احد و خميس و تسعائته (مسجد در سال 951 هجري قمري به هزينه بي بي جان خانم دختر منصور بيگ در زمان شاه طهماسب صفوي ساخته شده است.)


مسجد جامع محله گزاوشت
كه به شماره 876 در دفتر آثار تاريخي به ثبت رسيده است كه يكي از بناهاي زيباي تاريخي اين شهر مي باشد.

مسجد جامع گزاوشت ولو اينكه كتيبه تاريخدار آن تاحال شناسايي نشده است ولي تاريخ آن هم دوره مسجد مهر اباد يعني به دوره صفويه بر مي گردد. و اين بدليل سبك معماري و شباهات سرستونها و نقاشي سقف مسجد مهراباد حدس زده مي شود در يك زمان ساخته شده است. از خصوصيات بارز اين مسجد قرارگرفتن شبستان آن كروكي يك تپه باستاني و تاريخي است. شايد باني اين مسجد با تيزهوشي خاصي خواسته تپه تاريخي نيز از گزند زمان در امان بوده باشد و بدين منظور مسجد را در مسير جاده قديمي تبريز كه از بازار چهار سوي حاجي احد و راسته بازار و يازار آهنگران و مسگران و بازار حاجي تقي تاپل پنج چشمه جاده حال منتهي مي شد قرار گرفته است و در روبروي آن مسجد سراي قديمي كهكشاني بوده كه اخيراً بعد از انقلاب به مصلاي اعظم تبديل شده است. سقف مسجد بر روي 18 ستون چوبي كه 6 تاي آن در ايوان ضلع شمالي مسجد است قرار گرفته است.

پل پنج چشمه شهرستان بناب

پل زيباي پنج چشمه پلي است تاريخي به فاصله 600 متر از ضلع شرقي جاده كمربندي شرق بناب بر روي رودخانه صافي كه عرض آن در اين قسمت به بيش از 60 متر مي رسد قرار گرفته است رودخانه صافي كه از كوه هاي سهند سرچشمه گرفته و بعد از عبور از داخل شهر مراغه از ميان باغات وارد شهر بناب شده و اراضي اين منطقه را مشروب نموده و پس از جدا شدن رودخانه هاي كوچك از اين رودخانه به درياچه اروميه مي ريزد.

اي پل باستاين داراي پنج دهنه به شكل طاق جناتي از آجر چهارگوشي قرمز به ابعاد دهنه بزرگ وسعت 9/5 × 60/5 متر و طرفين دهنه بزرگ به ابعاد 40/4 × 40/4 متر دهنه كوچك به ابعاد 60/3 × 40/4 متر و طول 50 متر و عرض پل 80/4 متر كه در طرفين عرض پل ديواره اي به ارتفاع حدود يك متر وجود دارد كه مانع سقوط عابرين رودخانه مي گردد.

مسجد زرگران بناب

يكي از مساجد ثبتي حفاظتي است. اين مسجد در خيابان زرگران قرار گرفته كه از قسمت غرب به بازار قديمي حاج احد و بازار مسگران و آهنگران متصل است بازار حاجي تقي و مسجد زرگران زماني در مسير جاده بين المللي شمال كشور به جنوب قرار گرفته بود در مسير جلو مسجد حدود 10 كاروانسراي مسافرتي و تجاري قرار داشت كه با احداث جاده جديد فعلي اين راه رونق خود را از دست داده و مسجد نيز به فراموشي سپرده مي شود تا جايي كه مسجد رفت و آمد استحكام خود را از دست داده و ديوار جنوبي مسجد در سال 1375 در پي ريزش و يك نفر نيز جان خود را از دست مي دهد.

خصوصيات فرهنگي

زبان و ادبيات:

زبان عمومي مردم شهرستان است كه آذربايجاني است. اين زبان در آذربايجان ايران و آن سوي ارس و ساير نقاط تركي زبان ايران – به جز تركمنان – از قرن ها پيش زبان كفتگوي مردم بوده است.

خصوصيات اقتصادي

اقتصاد شهرستان بناب مثل اغلب نقاط كشور ايران بستگي به توليدات كشاورزي و دامي دارد. در امر كشاورزي در بعضي موارد علاوه بر تامين نيازهاي منطقه مقداري نيز از محصولات مختلف به ساير شهرهاي استان آذربايجان و همچنين به نقاط مختلف كشور صادر مي گردد، كيفيت شاغل و تركيب آنها نشانگر اين است كه اين منطقه در قالب اقتصادي به عنوان يك مركز كشاورزي محسوب مي شود و درصد بيشتري از شاغلين را كارها و فعاليت هاي مربوط به كشاورزي تشكيل مي دهد.

در بعضي موارد حتي بخش صنعتي نيز متاثر از فعاليت هاي كشاورزي وابسته به آن است علاوه بر كشاورزي و صنعت در حالت كلي اموري مانند كارهاي ساختماني، تشكيل بازارهاي دواب، خدمات و حمل و نقل و غيره نيز بخشي از فعاليت هاي اقتصادي را شامل مي شود.

كشاورزي

منطقه بناب به دليل موقعيت طبيعي و بهره مندي از آب هاي زيرزميني و آب هاي روان و استعداد خاك از زمان هاي گذشته مركز توليدات مختلف كشاورزي و دامي بوده است. كار عمده مردم در روستاها بر پايه توليد محصولات كشاورزي مخصوصاً غلات و صيفي جات و توليد فرآورده هاي دامي استوار است در خود شهر بناب انواع و اقسام مختلف صيفي جات، سردرخت ها و باغات انگور پرورش داده مي شود ولي از نظر توليد غلات روستاها در اولويت قرار دارند.
به طوري كه در خود شهر كشاورزي به معنث پرورش باغات مختلف انگور و صيفي و سردرختي رواج داشته و در روستاها در بعضي توليد غلات از جمله گندم و جو بيشترين سهم را در بردارد.

شهرستان تبريز

خصوصيات جغرافيايي

  موقعيت، وسعت، قلمرو شهرستان، طول و عرض جغرافياي، شهرستانها و استانهاي همجوار

محدوده اي از جمهوري اسلامي ايران كه با حدود 1781 كيلومتر مربع در مركز استان آذربايجان شرقي نام شهرستان تبريز را به خود گرفته است. وسعت شهرستان تبريز به طور تقريبي 1781 كيلومتر مربع مي باشد. حدود شهرستن تبريز از شمال به شهرستان اهر و از جنوب به شهرستان اسكو و از طرف شرق به شهرستان هريس و بستان آباد و از طرف غرب و شمالغرب به شهرستان شبستر محدود مي گردد.

اين شهرستان در 46 و 25 طول شرقي و 38 و 2 عرض شمالي از نصف النهار گرينويچ واقع شده است و ارتفاع تقريبي از سطح دريا 1350 متر مي باشد.

 چگونگي پستي و بلندي کوهها و ارتفاعات مهم

چگونگي پستي و بلندي شهرستان تبريز از دو ناحيه كوهستاني و دشت تشكيل شده ارتفاع از سطح دريا در دشت 1310 و در مناطق كوهستاني تا 2100 متر بالغ مي گردد به طوري كه اين شهرستان بوسيله كوههاي سرخ عون بن علي عينالي و پيش كوههاي سهند احاطه شده است.

 وضعيت آب و هوايي و ميزان بارندگي در شهرستان

هواي اين شهرستان سرد و خشك است باد و سوز دائمي دارد كه مربوط به بادهاي محلي است نه جريانهاي قاره اي، اما گاهي جريانهاي سيبري پس از عبور از كرانه هاي درياي خزر به حوزه تبريز رسيده، سبب بروز شدت سرما در زمستان و كولاك و راه بندان عمومي مي شود. زمستان در تبريز زود آغاز گشته و دير خاتمه مي يابد. تبريز در حال حاضر در رديف كليماي GS(b) در رده بندي كوين يعني نوعي مديترانه يا تابستاني   در رده بندي كوين يعني نوع مديترانه اي يا تابستاني خنك منظور شده است. وضع بارندگي تبريز همگام با ساير نقاط آذربايجان تابع جريانهاي هوائي بويژه توده هواي مرطوب مديترانه و بخارهاي ناشي از آن هواي سرد سيري و شمالي و اختلاف درجه حرارت در محدوده درياچه اروميه و استقرار كوههاي سهند مي باشد. ميانگين بارندگي ساليانه شهرستان تبريز 305 ميليمتر بوده و معمولاً در طول فصل تابستان بارندگي  كمتر مي باشد. حداكثر متوسط دما در تيرماه 32 درجه سانتي گراد و حداقل متوسط آن در ديماه 2/7 درجه سانتيگراد و حداكثر مطلق ثبت شده 42 درجه و حداقل مطلق 25 درجه سانتيگراد بوده است.
تعداد روزهاي بخبندان حداكثر 155 روز و حداقل 52 روز، به طور متوسط 107 روز است.
ميزان تبخير تعرق منطقه 1733 ميلمتر محاسبه گرديده است.

 وضعيت پوشش گياهي ،جنگل و مرتع

شهرستان تبريز به علت واقع بودن در دامنه غرب و شما غربي رشته كوه سهند و تحت تاثير آب و هواي مديترانه اي جزو مناطقي از كشور است كه ويژگي خاص از تنوع و گسترش پوشش گياهي را دارد مراتع شهرستان داراي درجات مختلفي از جمله مراتع شمال شهرستان تبريز، غرب و شمال غرب كوه سهند داراي مراتع عالي و بهترين مراتع ييلاقي است و همچنين كوهپايه هاي شمال غرب و شمالي شهرستان نيز داراي مراتع خوب و متوسط مي باشد.

منابع آب شهرستان : آبهاي سطح الارضي - رودها ، چشمه ها و قنوات
 

رودخانه ليقوان كه از جدار شمالي سهند جاري مي شود و در مسير خود روستاهاي معروف، ليقوان، هروي ، بيرق ديزج و شهر باسمنج را مشروب مي نمايد و پس از ورود به جلگه تبريز به آجي جاي مي ريزد.
 رودخانه آجي چاي (تلخه رود) از شمال شهر در ميان تنگه كوهستاني عينالي جريان داشته كه پس از طي مسافتي در بخش غربي شهرستان تبريز به درياچه اروميه مي ريزد.
مهران رود يا ميدان چايي، قسمتي از آب رودخانه ليقوان به علاوه آب هاي محلي كوه هاي اطراف تبريز در مسير مهرانرود جاري مي شود. از وسط شهر تبريز مي گذرد و در محل فرودگاه تبريز در شمالغرب شهر به آجي چاي مي ريزد.
زينجناب جاي، از جدار شمالي سلطان داغي در جنوب غربي سهند سرچشمه مي گيرد تعدادي از روستاها را مشروب نموده و پس از گذشتن از شهر سردرود به آجي جايي وارد مي شود.
رودخانه گوناب يا كومورچايي از ارتفاعات مشگعنبر و گومانا از رشته جنوبي قراداغ سرچشمه گرفته پس از مشروب كردن روستاهاي منطقه در محل قووشوق (محل بهم پيوستن) بنام كومورچايي خوانده مي شود. آب اين رودخانه به علت عبور از معادن نمك به شدت شور شده در كنار پل آجي چاي در مشرق فرودگاه تبريز به آن وارد مي شود.
در سال هاي اخير آب سد نهند نيز جهت استفاده آبياري تبريز به وسيله لوله گذاري به اين شهرستان منتقل گرديده است.

تعداد بخش ها ،شهرها، دهستانها و نقاط روستايي در سطح استان;

شهرستان تبريز داراي دو بخش (مركزي و بخش خسروشهر) و 4 شهر (تبريز، سردرود، باسمنج، خسروشهر) و 5ر دهستان (آجي چاي، ميدان چاي ، اسپران، سردصحرا و لاهيجان) و 69 روستا مي باشد.

بررسي وضعيت تقسيمات کشوري شهرستان و سوابق آن

با توجه به تغييرات انجام يافته در سال 1376 و انتزاع بخشهاي اسكو و آذرشهر از شهرستان تبريز شهر خسروشهر به بخش تبديل و تعدادي از روستاهاي دهستان شوركات شمالي بخش اسكو منتزع و دهستان لاهيجان تشكيل و تعدادي از روستاهاي سرد صحرا از بخش مركزي متنتزع و به بخش خسروشهر ملحق گرديدند. و در جريان انتزاع بخش شبستر بيش از 10 روستا از دهات رودقات از بخش مركزي تبريز منتزع و به بخش صوفيان ملحق و در مقابل آن تعدادي از روستاهاي مواضع خان بخش ورزقان منتزع و با نام دهستان اسپران به بخش مركزي تبريز ملحق گرديدند.

خصوصيات جمعيتي و انساني

   جمعيت شهرستان و تحولات آن از سال 1335 الي 1375:

جمعيت شهري شهرستان 1227154 نفر معادل 2/93 درصد و جمعيت روستايي 90412 نفر معادل 8/6 درصد مي باشد بر اساس سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1375 جمعيت شهرستان تبريز 1317566 نفر تعداد 295097 خانوار مي باشد.

وضعيت اشتغال

بيشتر جوانان شهرستان در كارهاي متفرقه فعاليت دارند كه ثباتي ندارند و با فعل و انفعالات بازار به بخش هاي مختلف تغيير فعاليت مي دهند و اكثراً از بي ثباتي شغل خود ناراضي مي‌باشند و بيشتر قشر جوان تحصيل كرده به دنبال يافتن كار مناسب براي خود مي باشند و تعداد قابل توجهي از قشر جوان نيز جهت تامين معاش و گذران زندگي به ناچار دنباله رو شغلهاي پدران خود مي باشند و اين روند بيشتر در روستاها و مناطق و شهرهاي كوچك بيشتر نمايان است.

 
اقوام اوليه ساکن در شهرستان و ويژگيهاي خاص آن

مردم آذربايجان و به تبع آن مردم شهرستان تبريز از تيره آريائي‌ها مي‌باشند كه مردم ايران و از همان قوم ماد آريائي مي باشند كه در شمال غرب ايران يعني آذربايجان حاليه فرود آمدند و دولت خود را در اواخر قرن هشتم قبل از ميلاد تشكيل دادند.

نقاط تاريخي و ديدني

مسجد كبود (ثبت تاريخي 169)

          مسجد كبود تبريز از ابنيه زمان جهانشاه قره قويونلو و متعلق به نيمه دوم قرن نهم هجري است كه به وسيله جان بيگم خاتون همسر جهانشاه بنا شده و توسط دختر او صالحه خاتون در زمان حكومت سلطان يعقوب آق‌قويونلو مرمت گرديده است.
  بناي مسجد كه بيشتر از نظر كاشيكاري و آميزش رنگها و داشتن انواع خطوط عالي و اشكال و طرح هاي بديع مورد نظر ارباب ذوق و معماري است. سردر، دومناره، شبستان و مقبره است. سردر رو به شمال واقع شده و داراي ابعاد 5*7 متر مي‌باشد و از سطح كوچه مجاور به اندازه 5 پله سنگي كه هر يك به درازاي 3 متر و به ارتفاع 20 سانتي متر مي باشند قرار دارد.           ارتفاع طاق باقيمانده سر در زيادتر از 5/8 متر است كه تماماً از كاشي هاي معرق پر آب و رنگ پوشيده شده است. سطح پايه هاي دو طرف با طرح ها و اشكال مركب از گل و بوته و كاشي‌هاذي معرق الوان پوشيده بود كه بر روي كتيبه هاي اين پاياه عبارات مختلفي با آيات قرآني نوشته شده است.
پس از سردر و دهليز واقع در پشت آن شبستان بزرگ مسجد به ابعاد 5/16 متر قرار دارد.
قسمت جنوبي به شبستان كوچكي موسوم به مقبره راه دارد.

ارك عليشاه (ثبت تاريخي 170)

يكي از ابنيه كهن و عظيم تبريز كه بي‌شك در زمره شاهكارهاي معماري اسلامي به شمار مي رود ارگ عليشاه يا مسجد عليشاه است.
در مورد تاريخ بناي ارگ مورخين و سياحان، از دوره ايلخاني تا به امروز متفق القولند كه ساختمان آن به وسيله تاج الدين عليشاه جيلاني وزير سلطان ابوسعيد ايلخاني در سال 716 شروع شده ولي به دليل مرگ باني بنا ناتمام مانده تا اينكه بازماندگان وي ساختمان آن را در سال 724 به اتمام رساندند.
چنانكه از توصيف اين بناي عظيم در اغلب سفرنامه ها و تواريخ بر مي‌آيد مسجد عليشاه در زمان آباداني مزين به كاشي، ازاره سنگي و ستون‌هاي مرمر و كتيبه و گچبري بوده است.

مسجد جامع تبريز (ثبت تاريخي 171)

          مسجد جامع تبريز كه به مسجد جمعه نيز معروف است، در ضلع جنوبي صحن مدرسه طالبيه و بين مسجد حجت‌الاسلام و مسجد ميرزا اسماعيل خاله اوغلي واقع است و يكي از قديمي ترين ابنيه تاريخي اين شهر به شمار مي‌آيد. تاريخ بنا و نام باني اوليه آن معلوم نيست. عده اي آن را مسجد صدراسلام مي دانند. پاره اي ديگر بناي قديمي را به دوره سلجوقيان نسبت مي‌دهند، در كتاب مرزبان نامه به جامع تبريز اشاراتي شده كه مؤيد آباداني و شكوه آن در سنوات 607-622 در عصر اتابك ازبك بن محمد بن ايلديگز بوده است. مسجد فعلي با طاق‌هاي رفيع و پايه هاي استوارش از زلزله تبريز در سال 1193 هجري قمري كه چند طاق آن شكسته و فرو ريخته توسط احمدخان و پسرش حسنقلي  خان دنبلي مرمت گرديده است.
   مسجد جامع داراي دو ورودي يكي در جانب شمال مي باشد كه از طريق صحن مسجد مي توان به آن راه يافت و در ديگر از طرف جنوب به كوچه مجاور باز مي شود. طول مسجد كه از جنوب به شمال امتداد دارد 62 متر و در قسمت وسط آن داراي طاق بلند و بزرگي است. 15 متر عرض دارد.

مسجد استاد و شاگرد (ثبت تاريخي 880)

          اين مسجد در خيابان فردوسي تبريز قرار دارد و بناي اوليه آن به وسيله اميرحسين چوپاني ملقب به علاءالدين در سال 742 هجري قمري ساخته شده و به نام خان مغول يعني سليمان نواره هلاكو موسوم گرديد و به همين جهت به اعتبار نام باني و خان، عده اي آن را سليمانيه و برخي آن را علائيه ناميده‌اند. وجه تسميه كنوني آن به اين علت است كه كتيبه هاي داخل و مندرجات ديوارهاي خارج مسجد به خط عبدا... صيرفي خطاط معروف دوره ايلخاني و يكي از شاگردان وي نوشته شده و به مسجد استاد و شاگرد نيز شهرت يافته است بناي مسجد كه رو به ويراني مي رفت در زمان عباس ميرزا نايب السلطنه تعمير كلي در آن به عمل آمد. تعميرات ديگري در سال 1295 هجري توسط حاج ميرزا محمدعلي اوانسري قراچه داغي و همچنين در سال 1338 از طرف حاج محمد اردبيلي صورت گرفت.

 بقعه و مسجد سيد حمزه و مقبره الشعراء (ثبت تاريخي 881)

          بقعه سيد حمزه و مسجد جنب آن در محله سرخاب و جنوب شرقي محل تقاطع خيابان ثقه الاسلام و بازارچه سيد حمزه واقع شده است. تاريخ بناي نخستين بقعه 714 هجري قمري يعني سال درگذشت سيد حمزه است. وي سيد جليل القدر به نام ابوالحسن حمزه بن حسن محمد مي باشد كه به شانزده واسطه نسبش به حضرت موسي بن جعفر(ع) مي رسد. بناي اوليه در اين سال توسط فرزندش سيد حسين بر تربت وي احداث گرديد.
    مجموعه سيد حمزه عبارت از صحن نسبتاً وسيعي است كه در سمت جنوب آن مقبره و در سمت مشرق و شمال آن محل تدريس و حجرات طلاب علوم ديني قرار دارد در بالاي سردر، سنگ نبشته مرمرين ديگري نصب شده كه مربوط به زمان قاجار و تاريخ 1279 هجري است و حاكي از مرمت بنا توسط حاجي رستم بيك در اين سال مي باشد.
از جمله تزئينات حرم آئينه كاري زيباي بالاي قبر امام زاده است كه با كتيبه اي به خط نستعليق زينت يافته، چنانكه از متن كتيبه استفاده مي گردد امير علي اكبرخانه ميرپنجه فرزند پناه الحق پاشاخان و به مباشرت معتمد السلطان عادلخان اين آئينه كاري در ماه جمادي الاول 1313 هـ ق انجام داده است.
بقعه داراي سردابه اي است كه قبر اصلي سيد حمزه در آن قرار گرفته است. در جانب شرق بقعه سيد حمزه گورستان متروكه اي قرار داشت كه بنا به مندرجات تذكره ها و كتب مزارات، قسمتي از مقبره الشعراي معروف محله سرخاب مي باشد. در اين گورستان شعراء فقها و عرفا و اولياي بسياري دفن گرديده اند كه مي توان به اسدي طوسي، خاقاني، شرواني ، ظهير فارابي ، قطران تبريزي، محمد شيرين مغربي، همام تبريزي، سلمان ساوجي، فلكي شرواني ، قاضي بيضاوي، قطب الدين شيرازي و استاد و شاعر بزرگ شهريار اشاره نمود. در دو دهه اخير بناهاي معظم و زيبايي به عنوان ياد بود بزرگان فوق از طرف انجمن آثار ملي و ... احداث گرديده است.

ربع رشيدي (ثبت تاريخي 943)

ربع رشيدي كه امروز فقط آثار مختصري از آن باقي مانده از بناهايي است كه توسط خواجه رشيد الدين فضل الله وزير سلطان محمود غازان ايجاد شده است. بنا در زمان آباداني شامل 24 كاروانسراي وسيع و 1500 دكان و 30000 خانه و تعدادي حمام و باغ و كارخانه هاي پارچه بافي و كاغذ سازي و دارالضرب و توليد رنگ و نظائر آن بوده است. بدين ترتيب معلوم مي شود كه ربع رشيدي در زمان خود يك شهر علمي با كتابخانه اي حاوي هزاران جلد از كتب معروف زمان و آزمايشگاههاي متعدد كشاورزي بوده است پس از قتل خواجه رشيد الدين فضل الله كه در سال 718 هجري قمري اتفاق افتاد دشمنان هر چه را كه داشت غارت كردند و اين شهر را با تمام امكاناتش ويران كرده و به غارت بردند.

 بازار تبريز (ثبت تاريخي 1097)

شهر تبريز بنا به مقتضيات جغرافيايي، وسعت، قدمت و اهميتي كه دارد داراي يكي از زيباترين و بزرگترين مجموعه بازارهاي ايران مي باشد.
سبك معماري، كثرت سراها و تيمچه ها و وجود تعدادي مدرسه و مسجد نيز به اين مجموعه اهميت و امتيازي خاص داده اند. از تاريخ بناي اوليه مجموعه بازار تبريز اطلاعي در دست نيست ليكن اكثر مورخين و جغرافي نويسان و جهانگردان اسلامي و خارجي كه از قرن چهارم هجري تا عهد قاجار از تبريز ديدن نموده اند اسناد مهم و مدارك ارزنده اي را درباره بازار و وضع بازرگاني تبريز ارائه داده اند.
از مقدسي ـ ياقوت، ماركوپولو، ابن بطوطه، حمدالله مستوفي، كلاويخو، جان كارت رايت انگليسي، شاردن، جملي كاردي جهانگرد ايتاليايي و دهها سياح و مورخ ديگر مطالب جالب توجهي به جاي مانده كه دال بر اهميت مجموعه بازار در دوره هاي مختلف بوده است. وجود مدارس و مساجد تاريخي مهم و معروفي چون مسجد جامع، مدرسه حاج صفرعلي، مدرسه صادقيه در اين بازار نيز گواه بر پيشينه تاريخي اين مجموعه بنا مي باشد.
بازار كنوني تبريز مربوط به اواخر زنديه (يعني بعد از زلزله اي كه در سال 1193 هجري قمري روي داد) و عصر قاجار مي باشد. در زمان عباس ميرزا كه تبريز وليعهد نشين و دارالسلطنه گرديد. سراها و تميمچه ها و بازارهاي عالي تازه اي احداث شد.
بازار تبريز با طاقها و گنبدهاي بلند آجري شامل بازار امير، بازار كفاشان، راسته بازار، بازار حلاجان، يميني دوز بازار، راسته كهنه، بازار حاج محمد حسين، بازار مشير، بازار دلاله زن بزرگ، بازارچه صفي، بازار امير ابوالحسن سراي حاج رسول، سراي حاج ميرزا علي نقي، تيمچه و سراي شيخ كاظم، تيمچه حاج صفرعلي، تيمچه و دالان ميرزا شفيع، تيمچه ملك، ... كه به اختصار چند اثر اشاره مي شود.
بازار تيمچه امير يكي از شاهكارهاي جالب معماري و با شكوه ترين تيمچه هاي بازار تبريز به حساب مي آيد.
تيمچه حاج صفرعلي بنائي است معظم كه باني آن حاج صفرعلي خوئي بازرگان معروف معاصر فتحعلي شاه قاجار مي باشد.

تيمچه مظفريه ـ تيمچه مظفريه نيز يكي از زيباترين بخشهاي بازار است كه حاج شيخ جعفر قزويني تاجر سرشناس دوره ناصرالدين شاه آن در سال 1305 ساخته بود و به مناسبت حضور مظفر الدين ميرزا وليعهد وقت دراين تيمچه به نام مظفريه نامگذاري  كرد.

 خانه كوزه كناني (ثبت تاريخي 1171)

خانه مرحوم حاج ميرزا مهدي كوزه كناني در جنب مجموعه بازار بزرگ تبريز و در كنار خيابان جديد الاحداث استاد مطهري واقع شده و در زمان مشروطيت و پس از آن محل تجمع سران و بازماندگان صدر مشروطيت از جمله ستارخانه، باقرخان، ثقه الاسلام، حاج ميرزا آقا فرشي، حاج ميرزا حسين واعظ و اكثر مشروطه خواهان بوده است.
خانه مزبور درسال 1247 هجري شمسي  به دست حاج ولي معمار تبريزي كه ساليان متمادي در روسيه زندگي مي كرده ساخته شده و در سال 1344 توسط مالكان جديد آن مرمت گرديده است.

بقعه صاحب الامر و مدرسه اكبريه

بقعه صاحب الامر در كنار خيابان مدرس قرار دارد و از آثار زمان شاه طهماسب صفوي مي‌باشد اين بنا در سال 1045 هجري توسط سپاهيان سلطان مراد چهارم تخريب شده كه در زمان شاه سلطان حسين صفوي، و از طرف ميرزا محمد ايراهيم وزير آذربايجان مرمت گرديد.

 بقعه سيد ابراهيم و سنگ بسم الله

بقعه موسوم به سيد ابراهيم در خيابان شمس تبريزي و در محله دوه چي قرار دارد. پاره اي از مورخين، سيد ابراهيم را از اولاد امام زين العابدين مي دانند ليكن در زيارت نامه، وي را فرزند موسي بن جعفر نوشته اند.
و سنگ معروف بسم الله نيز در قسمت پايين ديوار جنوبي نصب شده بود كه اخيراً به موزه تبريز منتقل گرديده است.

مدرسه تومانيان

اين مدرسه به نام دبيرستان اسدي شهرت دارد. قسمتي از ساختمان آن در 1895 توسط خانواده تومانيان ساخته شده و به ارامنه اهداء شده است.

 بقعه عون بن علي (عينالي)

اين بقعه برقراز بلندترين قله كوه سرخاب واقع شده است، سنگ بنا شيوه ايلخاني دارد در زمان تسلط عثماني ويران شده و در زمان شاه عباس تجديد بنا يافته اس. بنا به روايتي مقبره دو تن از اولاد حضرت علي (ع)، عون علي و زين علي در آنجاست.

 بقعه شيخ محمد سياهپوش

در كوچه علي سياهپوش در خيابان منجم واقع شده است. جاي تاريخ در سنگ نوشته ريخته و ناپيداست. ارادت به شيخ معروف داشت و به جاي او نشسته است. تاريخ در گذشت وي معلوم نيست ولي احتمالاً در دهه پنجم قرن دهم اتفاق افتاده است.

 آرامگاه دو كمال

در محله بيلانكوه تبريز در ميان باغي مشجر و بنايي متين و زيبا دو تن از بزرگان ادب و هنر كشورمان آرميده اند. كمال الدين مسعود خجندي از شعراي معروف قرن هشتم و نهم هجري و كمال الدين بهزاد معروفترين نقاش مينياتوريست قرن دهم هجري.
مقابر ياد شده در سال 1338 توسط فرهنگ دوستان كنجكاو شهر تبريز كشف و بعدها به همت انجمن آثار ملي مرمت و لوحه يادبود در آن نصب گرديد.

ايل گلي ( شاهگلي)

 مجموعه تفريحي و تفرجگاه ايل گلي در جنوب شرقي شهر تبريز واقع شده است.
  تاريخ بناي استخر آن معلوم نيست ولي در زمان عباس ميرزا تعمير شده است، از آن زمان اين استخر براي ذخيره كردن آب جهت آبياري مزارع و باغ هاي شهر مورد استفاده قرار مي گرفت از سال 1309 به صورت گردشگاه عمومي درآمده است.

 موزه آذربايجان

   از ديگر نقاط ديدني شهر تبريز موزه آذربايجان را بايد نام برد، اين موزه در مساحتي قريب 2000 مترمربع در سال 1341 مورد بهره برداري قرار گرفته است و مشتمل بر 3 سالن نمايش، 2300 قطعه شيء ثبت شده مي باشد. جا دارد از ساختمان زيباي شهرداري تبريز نيز به عنوان يكي از نقاط ديدني قابل توجه شهر ياد كرد.

كليساهاي تبريز

   شش كليسا در تبريز وجود دارد:

 يك كليسا متعلق به آودنتيست ها، سه كليسا به ارامنه گريگوري، يك كليسا به پروتستان ها و يك كليسا متعلق به كاتوليك ها.

 كليساي آدونتيستها در خيابان شريعتي جنوبي واقع و به صورت تالار كوچكي است كه چندان مورد استفاده نيست.

 كليساهاي گريگوريان عبارتند از:
 سركيس مقدس – كه در سال 1845 ميلادي تجديد بنا شده است و در مرحله بارون آواك تبريز قرار دارد.
شوغاگات مقدس – كليساي نوساختي است واقع در گورستان ارمنيان و در كنار كليساي قديمي مريم نه نه قرار دارد و در محله مارالان واقع شده است.
   كليساي مريم مقدس در نبش خيابان شريعتي شمالي و جمهوري اسلامي واقع شده و ساختمان آن در سال 1785 ميلادي پايان يافته است. بزرگ ترين و قديمي ترين كليساي تبريز است.
 كليساي كاتوليك ها، عذراي توانا نام دارد در پشت خيابان امام خميني و در داخل كوچه ميارميار واقع شده است. در سال 1910 ساخته شده است.

مسجد حسن پادشاه

   توسط اوزون حسن يا فرزندش يعقوب ساخته شده است. اكنون به صورت متروكي درآمده است. چند ستون سنگي و پاره اي سنگ نوشته هاي شكسته و درهم ريخته تنها باقي‌مانده از آن مسجد است.

مسجد شاهزاده ( شهداء فعلي)

          در ميدان شهداي فعلي روبروي بانك ملي قرار گرفته است و به مسجد شهدا معروف است. در زمان عباس ميرزا وليعهد شروع به ساختمان شده و در زمان مهديقلي ميرزا برادر محمدشاه تكميل گرديده است.

 مسجد مقبره

           در اول بازار كفاشان قرار دارد نه ستنون سنگي خوش تراش دارد. گنبدهايش بلند و ضربي است. در زلزله 1193 سقف آن فرو ريخته و بعداً ساخته شده است. اين كار توسط مرحوم ميرزا مهدي قاضي طباطبايي انجام پذيرفته و چون مقبره خودشان در آن جاست به نام مسجد مقبره خوانده شده است. مقبره آيت ا... شهيد سيدمحمد علي قاضي طباطبايي نيز در همين مسجد قرار دارد.

 مسجد ظهيريه

 در جانب غربي بقعه سيد حمزه واقع شده است. مسجدي بدون ستون و در ابعاد 8*20 متر داراي گنبدي بزرگ است. تزيينات و نوشته هاي سقف مسجد ( مذهب) هستند. باني اين مسجد ظهيرالدين پسر صدرالدين وزير آذربايجان است كه بقعه و مدرسه سيد حمزه را تعمير و اين مسجد را در سال 1087 هجري احداث نموده است. اين مسجد داراي وقف نامه اي است و آخرين بار در 1297 در زمان ناصرالدين شاه دوباره سازي شده است.

برج خلعت پوشان

          در ده كيلومتري تبريز و يك كيلومتري شمال جاده تبريز – تهران – در روستاي كركج بري آجري بلندي وجود دارد كه به برج خلعت پوشان معروف است. بناب مزبور كه از آثار اواخر دوره صفويه مي باشد. در دوره قاجاريه در اين بنا خلعت اعطائي پادشاهان بر دوش حاكمان آذربايجان انداخته مي شد. برج به صورت كثيرالاضلاع شانزده ضلعي و سه طبقه است. اضلاع شرقي، غربي، شمالي و جنوبي بزرگ تر و داراي درگاه هاي بلند باز هستند و دوازده ضلع ديگر داراي طاق نماهاي تزييني مي باشند.

 مقبره قطب راوندي واقع در خسروشهر

     آرامگاه قطب الدين راوندي در محله قطب راوندي است كه به صورت گنبد مخروطي شكل در ميان درختان سرسبز و خرم جلوه گر است و دل هر عاشقي را مي ربايد.

مقبره شيخ سلارديلمي ( سلار)

      مقبره الشيخ الاما ابولعلي حمزه بن عبدالعزيز ملقب به سلارديلمي كه در زاويه غربي قبرستان كهنه يا قديمي خسروشهر كه در كنار جاده ترانزيتي خسروشهر – مراغه قرار دارد و اخيراً توسط سازمان ميراث فرهنگي و شهرداري مرمت و بازسازي گرديده است.
    شيخ سلار از اهالي ديلم و طبرستان و از اعاظك و مجتهدين و دانشمندان شيعه است كه علما رجل نويس شيعه و سني به اتفاق به شرح زندگي آن پرداخته و او را ستوده اند. او از شاگردان جناب شيخ مفيد و سيد مرتضي علم الهدي است و بنا به نوشته در ماه صفر سال 447 هـ درگذشته است و در خسروشهر مدفون است.

مسجد جامع خسروشهر

     مسجد جامع خسروشهر از قدمت تاريخي بيشتري برخوردار است. قرائن موجود نشان مي دهد كه اين مسجد حدود هفت قرن پيش ساخته شده است و بيش از سه هزارنفر گنجايش دارد.

زيارتگاه امامزاده سيدمحمد (كرجان)

       زيارتگاه سيدمحمد كججاني كه در شرق روستاي كرجان از روستاهاي دهستان سرد صحرا واقع شده و بنا به اقوال مشهور به يكي از نوادگان حضرت امام زين العابدين (ع) مي باشد كه شرح مفصل آن در كتابهاي روضات الجنات و جنات الجنان آورده شده است.
 

مسائل و معضلات شهرستان ، حاشيه نشيني، قتل ، سرقت ، منکرات ، قاچاق ، تکدي ، خودکشي

شهر تبريز بعلت مركز استان بودن و وجود جاذبه‌هاي متعدد شهرنشيني و داشتن امكانات متعدد باعث شده بيشترين مهاجرين سطح استاني را پذيرا باشد كه از روستاها و شهرهاي اطراف مي آيند و اين مهاجرين معمولاً توان تامين و تهيه محلي مناسب براي سكونت در نقاط مركزي شهري را ندارند ناچاراً در حاشيه شهر تبريز اقدام به ساخت و سازهاي غيرمجاز مي نمايند و معمولاً مهاجرين مربوط به يك منطقه و يا روستا در نقاط بخصوصي از حاشيه شهر بوضوح ديده مي شود و بنظر مي رسد حاشيه نشيني از مشكلات عمده شهرستان تبريز بوده و اين معضل مادر و زاينده و عامل اصلي ساير مسائل و معضلات اجتماعي ديگر اعم از قتل، سرقت ، منكرات، قاچاق و تكدي و خودكشي مي باشد و اين مشكلات بيشتر در نقاط حاشيه اي تبريز ديده مي شود و موارد ذكر شده در مراكز اصلي تبريز كمتر بوده و اگر موردي هم در مراكز اصلي و شهري ديده شود بيشتر مربوط به افراد حاشيه نشين مي باشد كه با عنايت به نبود اطلاعات بيشتر به ريز موارد فوق نمي پردازيم.

خصوصيات فرهنگي

بررسي وضعيت زبان و ادبيات موجود شهرستان (گويش هاي محلي، شعر و ادب و ...)

          زبان امروزي مردم شهرستان تبريز به تركي آذري و بقولي تركي آذربايجان يا آذربايجاني معروف است. زبان آذري به زباني گفته مي شود كه امروزه در سراسر آذربايجان و سرزمينهاي وسيعي از نواحي شرقي تركيه و عراق گرفته تا كوهپايه هاي خراسان و از سواحل خزر تا سرزمينهاي فارس و كرمان به آن تكلم مي كنند.
از نظر شعر و ادب نيز تبريز همواره مهد دانش پروري و فرهنگ شعري بوده است. شمس تبريز، قطران و بسياري از سخنوران نامي ايران از اين ديار برخاسته اند.
حمدا... مستوفي در نزهه القلوب درخصوص مقبره الشعراء چنين نوشته است: در مقبره الشعراء سرخاب: انوري، خاقاني، ظهيرالدين فاريابي، فلكي شيرواني، همام تبريزي، خواجه عبدالرحيم خلوتي و... مدفونند و اخيراً شاعر شيرين سخن ملك ادب استاد شهريار نيز در اين مكان نقاب بر تيره خاك كشيده است.
لازم به توضيح است كه همه شعراء منطقه علاوه بر سرودن شعر به زبان فارسي در صنعت و هنر و فن شعر تركي مهارت خاصي دارند و در اكثر مراسمات مذهبي به زبان تركي شعر سروده و مي خوانند و تعصب خاصي به زبان مادري خود دارند.

وضعيت اقتصادي

بررسي وضعيت اقتصادي شهرستان

          شهرستان تبريز، بخصوص شهر تبريز از ديرباز يكي از مراكز مهم اقتصادي و تجارتي كشور بوده و مي باشد و بر سر راه (جاده ابريشم)، خط ارتباطي آسيا و اروپا واقع شده است.
از طرفي قرار گرفتن شهر تبريز در مسير ياد شده باعث گرديده كه اين شهر داراي تجارت بسيار قوي و بازارهاي پررونقي باشد كه هميشه در طول تاريخ و در سفرنامه هاي سياحان مختلف و معتبر دنيا از بازار تبريز و وفور كالا در آن سخن به ميان آمده است.
معظم بودن بازار تبريز و تعدد و تنوع انواع تجارت و بازرگاني در استان موجب گرديده است كه شهر تبريز يكي از مراكز مهم توزيع مواد اوليه و كالاهاي توليد استان محسوب گردد.
بجز واحدهاي بزرگ صنعتي مانند تراكتورسازي، ماشين سازي و ايدم و پمپيران و موتوژن و ساير واحدهاي مختلف توليدي كوچك و بزرگ كه هم مواد اوليه و هم توليد از طريق بازار رد و بدل مي شوند. مگر اينكه خود واحدهاي توليدي اقدام به تهيه كالا از خارج و يا فروش محصولات خود به كشورهاي خارجي نموده باشند. ولي بطور كلي مي توان ادعا كرد كه تمام مواد اوليه موردنياز صنايع دستي از بازار تامين مي شود و درصد بالائي از محصولات توليد كارخانجات و همه توليدات صنايع دستي مستقيماً به بازار عرضه مي گردد.
  موارد فوق باعث شده بازار تبريز در عرصه اقتصاد كشور نقش مهمي را بازي كند و اين امر باعث گرديده عده اي از اهالي شهرستان تبريز در زمينه شغل تجارت (آزاد) مشغول شده و از آن طريق امرار معاش نمايند. از طرفي افراد زياد ديگري در زمينه حمل و نقل شهري و بين شهري (ترانزيت) كالا، انبارداري، بسته بندي توليدات، بازاريابي و خدمات بازرگاني، واردات و صادرات و ... مشغول هستند.
عده اي ديگر از مردم شهرستان خصوصاً در شهرهاي كوچك و روستاهاي تحت پوشش شهرستان به كار كشاورزي مشغول هستند متاسفانه روزبروز به خاطر گسترش زندگي ماشيني و نفوذ فرهنگ شهرنشيني در روستاها و توسعه سريع واحدهاي توليدي و صنعتي اطراف شهر تبريز و تداخل در حوزه و محدوده شهرهاي كوچك و روستاها باعث شده روستائيان زمينهاي زراعت خود را به قيمت هاي چشمگير (به خيال خود) به واحدهاي توليدي بفروشند و خودشان بعد از چند سال اگر موفق بشوند بعنوان كارگر در آن واحدها مشغول باشند و به دست خود كشاورزي خود را فدا نمايند و مي توان گفت كشاورزي در سطح شهرستان تبريز در سطح پايين قرار دارد. 

شيوه ها و الگوهاي غالب معيشت در سطح شهرستان

- بخش كشاورزي

- بخش صنعت

- بخش تجارت و خدمات

          از قديم الايام شهر تبريز به مناسبت دارا بودن امتيازات و برتريهاي ويژه در سطح منطقه شمال غرب كشور، موقعيت خاص جغرافيائي و مركزيت اداري و سياسي استان و وجود بازار وسيع و بزرگ تاريخي و ... كه مهمترين مركز فعاليت بازرگاني استان بشمار مي رود و بنا به اظهار مورخان و سياحان بزرگ طول بازار سرپوشيده تبريز به بيش از يك كيلومتر مي رسد كه بزرگترين بازار سرپوشيده خاورميانه مي باشد.
          از نگاهي وجود سيلوهاي بزرگ و انبارهاي چند منظوره و انبارهاي اداره قند و شكر و ظرفيت انبارهاي گمرك تبريز و سهلان، وجود كشتارگاه تبريز از عوامل مهم رواج تجارت و خدمات بازرگاني داخلي را در شهرستان رواج داده است و در زمينه فعاليتهاي تجارت و بازرگاني خارجي قابليتها و امكانات مساعد زيرين:
وجود دو واحد گمرك در سهلان و تبريز – ارتباط بازرگاني و تجارت تجار شهرستان با بازرگانان جمهوريهاي تازه استقلال يافته آسياي مركزي و روسيه – مركزيت راه آهن استان تبريز، جلفا و تهران – مركزيت راه ارتباطي مرز تركيه با كشورهاي اروپائي – وجود نمايشگاه بين المللي تبريز- وجود توليدات صنعتي و كشاورزي بويژه محصولات باغي و خشكبار- مهمتر از همه موقعيت ممتاز فرش تبريز در بازارهاي جهاني
از عوامل مهم رواج بازرگاني و تجارت و خدمات در شهرستان تبريز بوده و به تبع آن غالب معيشت اكثر افراد شهرستان از اين بخش تامين مي شود.
كشاورزي شهرستان در روستاها و شهرها سنتي بوده و مدتي است از طرف مسئولين جهت كشاورزي مدرن برنامه‌ريزيهايي مي شود كه چندان هم موفق نبودند ولي درآمد اكثر روستائيان و اهالي شهرهاي كوچك از بخش كشاورزي تامين مي شود.

بخش صنعتي شهرستان هم در چند دههه اخير با ورود چندين واحد مونتاژ به تبريز گروهي از مردم را به سوي بخش صنعت سوق داد و سرمايه گذاري بخش خصوصي در زمينه بخش صنعت در سطح شهرستان در چند دهه اخير سر صعودي داشته و همين امر باعث شده كه معيشت بخش قابل توجهي از مردم از اين بخش تامين شود پس مي توان گفت: شهرستان تبريز تنها شهرستان استان است كه بطور مشخص داراي نقش بازرگاني و تجارت و خدماتي است شهرستان تبريز در فعاليتهاي صنعتي و ماشين سازي، صنايع غذايي و چرمسازي و نساجي و در سالهاي اخير در توسعه صنايع شيميايي و خدمات و بازرگاني و پرورش دام و طيور فعال بوده است

شهرستان جلفا

شهرستان سراب